Studia nad upolitycznianiem społeczeństwa straciły ostatnio na popularności. Po drugiej wojnie światowej, kiedy zastosowano teorię i metodologię behawiorystyczną w naukach politycznych, za obiecującą dziedzinę badań uznano upolitycznienie społeczeństwa. Wnosząc do nauk politycznych techniki i teorie z innych nauk społecznych, upolitycznienie społeczeństwa wydawało się dostarczać klucza do lepszego rozumienia motywacji i czynności politycznych zarówno obywateli, jak i przywódców. Uczeni badali genezę uczuć wobec władzy politycznej, źródła informacji oraz motywacji zwolenników a takie różnice w postawach politycznych wynikające z uczestnictwa w poszczególnych klasach społecznych [1] . (...)
Większość studiów nad upolitycznieniem społeczeństwa jest dziełem Amerykanów i dotyczy społeczeństwa Stanów Zjednoczonych. Być może dlatego są one często odnoszone do amerykańskich wzorców kulturowych. Niewiele natomiast czyni się dla umieszczenia politycznej socjalizacji w Stanach Zjednoczonych w ramach ogólnych zachowań społeczeństwa amerykańskiego. Ze względu na to niedociągnięcie, poziom uogólnienia pozostawia wiele do życzenia. (...)
Chociaż te konkluzje nie przemawiają za pracą na polu upolitycznienia społeczeństwa i chociaż badania w tej dziedzinie nie spełniły swoich wcześniejszch obietnic, nie znaczy to, że należy ich zaniechać. Teorie socjalizacyjne na temat źródeł trwałości systemu lub politycznej efektywności mogą być nieproduktywne, jednakże te aspekty polityki nie są jedynymi wartymi zrozumienia. Wcześniejsze badania twórcze uwydatniły np. potencjał, jaki kryją w sobie teorie moralnego rozwoju dla wyjaśnienia centralnych aspektów polityki [2]. Możliwości te wszakże nie zostały jeszcze w pełni wyeksploatowane. Dlatego w pozostałej części tego artykułu rozwinę tezę, że wyłaniające się pole moralnego rozwoju może dostarczyć bogatego rozumowo i życiowo ważnego problemu dla dalszych badań w dziedzinie politycznej socjalizacji. (...)
Zgodnie z moim stanowiskiem teoretycznym, cechami charakterystycznymi dojrzałej lub rozwiniętej moralności są wzajemność, empatia oraz indywidualna odpowiedzialność. Wzajemność - jest to zdolność do konsekwentnego uznawania „pokrewnych roszczeń innych ludzi" w wielu różnych typach sytuacji. Empatia — jest to szczególny typ uczucia, który wiąże się ze zdolnością emocjonalnego postawienia się na miejscu innej osoby; w swojej formie najwyższej obejmuj* ona zdolność do współczującej rozpaczy [3]. Indywidualna odpowiedzialiność znaczy tyle, co zdolność akceptowania konsekwencji własnych myśli i zachowań; Wiąże się ona z rosnącą — w trakcie dojrzewania — zdolnością do formułowania zapatrywań na bazie zinternalizowanych wartości.
Moralność niedojrzałą można interpretować jako przeciwieństwo zdolności omówionych wyżej. Charakteryzuje ją postrzeganie własnego "Ja" jako centrum aktywności społecznej oraz niezdolność do uznania roszczeń innych. Cechuje ją w dodatku niezdolność empatycznego wczuwania się w innych oraz niezdolność formułowania sądów niezależnych od wskazówek, sytuacyjnych, zwłaszcza tych, które wywodzą się ze społecznych obyczajów i prawideł oraz z żądań postaci władczych.
Jakkolwiek wzajemność, empatia oraz indywidualna
odpowiedzialność są
uniwersalnymi atrybutaimi ludzkimi, nie są one równie dobrze
rozwinięte u wszystkich ludzi. Każdy z nich jest pierwotnie związany z
odmienną zdolnością umysłową. Wzajemność — zdolność do
rozumienia
pokrewnych, roszczeń innych — ma trwały poznawczy składnik,
który wiąże się ze zdolnością odróżniania
własnych
celów od celów innych ludzi, ze świadomością
własnego
stosunku do innych oraz i rozumieniem implikacji roszczeń ze strony
innych. Empatia, wymaga zdolności do emocjonalnego postawienia się w
sytuacji innej osoby oraz do współczującego odnoszenia się
do
uczuć innych ludzi. Indywidualna odpowiedzialność jest pewną formą siły
„ego", która wiąże się z właściwościami woli i z
prawością. Może ona być zdefiniowana jako autonomia wymagająca
samorządności. Indywidualna odpowiedzialność nie jest indywidualizmem,
zwłaszcza w
znaczeniu hedonistycznym i egoistycznym (gdzie empatia i wzajemność
mogą ulec obniżeniu), jakie bywa niekiedy wiązane z tym terminem. Jest
to raczej zdolność działania w ramach wytwarzanych przez siebie
kryteriów moralnych, które mogą pozostawiać daną
osobę w
granicach akceptowalnego zachowania grupy, niekiedy zaś mogą pociągać
za sobą opór wobec norm grupowych i autorytatywnych
nakazów.
Najwyższa forma kompetencji moralnej jest amalgamatem
różnych
zdolności, z których każda jest rozwinięta w pewnym
szczególnym, stopniu; łącznie wpływają one na formy
moralnego
zachowania. Każda cześć rozwija się stosownie do zdolności gatunkowych
i indywidualnych, w interakcji, z poszczególnymi formami
wpływu
z zewnątrz.
Jednakże, z punktu widzenia rozwoju moralnego, nie jest ważna jedynie treść wartości (na przykład, nacisk na wojenne cnoty lub pokojowy kompromis), lecz to czy wartości te mają zasięg uniwersalny, czy też są stosunkowo skoncentrowane wokół grupy. Czy, na przykład, współpraca i wielkoduszność dają się stosować do każdego, czy też stosują się one do pewnych tylko ludzi? Kwestią o bardziej nawet ogólnym znaczeniu jest to, że jeśli dzieci nie mają najpierw silnie wpojonego zespołu prawideł, „nie mają one niezbędnej podstawy do zastanowienia się nad tymi prawidłami w świetle zasad i do akceptowania bądź odrzucania tych, które uważają za słuszne bądź niesłuszne" [4]. (...)
Wpływ treningu moralnego na rozwój moralny jest zależny od formy tego treningu jak również od jegó treści i skupienia. Na przykład, pewien stopień napięcia w czasie uczenia wydaje się sprzyjać dojrzałemu rozwojowi moralnemu. Zachowanie kierowane bardziej przez wewnętrznie internalizowaną satysfakcję niż przez, zewnętrzne nadzory i nagrody także wydaje się rozwijać najlepiej, gdy możliwości mnożenia udziału w rolach (które sprzyja stosunkom z innymi) oraz przyjęcie zobowiązań, są jednocześnie aspektami uczenia. Świadomość perspektyw innych ludzi oraz zdolność odnoszenia się do tych perspektyw w zwrotny i empatyczny sposób są koniecznymi warunkami wstępnymi rozwoju prawdziwie dojrzałego zachowania moralnego; największe, prawdopodobieństwo wystąpienia obu tych warunków zachodzą wówczas, gdy istnieje uczące otoczenie, które kładzie nacisk na społeczną współpracą [5].
Drugim głównym czynnikiem wpływu zewnętrznego na rozwój dojrzałego moralnego rozumowania jest szczególny wzorzec manipulacji uczuciami, doświadczany w czasie socjalizacji. Obudzenie wzmożonej motywacji uczuciowej dla pewnych rodzajów zachowań nie zdarza się przypadkowo lub z powodu jakichś wrodzonych cech (wyjąwszy reakcję na prymitywne potrzeby lub popędy). Jest raczej tak, że na podstawie długotrwałej interaikcji z innymi w czasie uczenia się, jednostki rozwijają szczególne postawy uczuciowe (o określonej intensywności), skojarzone ze szczególnymi formami zachowania.
Wykryto, że wyższe notowania wskaźników moralności są negatywnie skojarzone z karą fizyczną, nie są w ogóle skojarzone z technikami eliminującymi zamiłowanie, a polegającymi na samej tylko dyscyplinie i bardzo pozytywnie skojarzone z inicjującymi technikami treningowymi, które próbują wpoić w ucznia zrozumienie wartości uczuć, jakich może doświadczyć odbiorca czyjegoś działania. Mówiąc jasno, nadmierne lęki przed karą fizyczną, poniżeniem, odrzuceniem lub ostracyzmem mogą działać jako przeszkody dla rozwoju dojrzałego zachowania moralnego; uczucia te skłaniają jednostki do tego, by były one świadome i zwracały uwagę na wskazówki ze strony innych, zwłaszcza ze strony postaci przywódczych. Sugeruje się, że rozwój uczuć altruistycznych jest skojarzony z rodzicielskim zastosowaniem inicjujących technik karności. Altruizm, zakładający zdolność okazywania wzajemności przez zrozumienie pomyślności innych, wydaje się być szczególnie związany ze zdolnością do reakcji empatycznej. Hogan stwierdził niedwuznacznie, że empatia jcst niezbędna dla rozwoju dojrzałego zachowania moralnego 6). (...)
Trzeci główny czynnik wpływu dotyczy formy oraz intensywności treningu autonomii. Ten aspekt socjalizacji pociąga za sobą uczenie działania w kategoriach zinternalizowanych pojęć dobra i zła oraz gotowość do odpowiedzialności za konsekwencje takiego działania: wymaga on rozwoju zdolności do działania w kontekstach dwuznacznych bez automatycznago i bezkrytycznego polegania na wskazówkach wynikających z norm społecznych lub pochodzących od innych ludzi, zwłaszcza od postaci przywódczych. Moralność niedojrzała zazwyczaj odzwierciedla sytuacyjne potrzeby "ja" oraz potrzeby szczególnej grupy: jednostka niedojrzała moralnie neguje możliwość, by jej zachowanie mogło być bezstronne wobec innych, niezależnie od tego kim oni są.
Sformułowano hipotezę, że istoty ludzkie są genetycznie skłonne do zróżnicowanego działania innych: na przyjaciół i obcych, że istnieje wrodzona tendencja do odczuwania lęku wobec nieznajomych i że prawdziwy altruizm maleje w miarę, jak stosunki stają się bardziej odległe. W rzeczy samej, historia ludzkości roi się od przykładów, pokazujących jak grupy obce są opatrywane etykietami w kategoriach nieludzkich i są w konsekwencji poddawane najbardziej okrutnym formom zachowania, przy czym postępowanie to jest uznane za sprawiedliwe. Literatura dotycząca samego upolitycznienia społeczeństwa jasno udokumentowała ważne aspekty politycznego u-czenia związane z rozwojem uczuć członkostwa w specyficznych wspólnotach politycznych.
Kiedy jednostki uzyskują dostateczną pewność siebie, by przenieść punkt odniesienia dla uprawomocnienia własnego „ja" z poziomu grupy pierwotnej na poziom grupy wtórnej (w pewnych zaś przypadkach, poza poziom jakiegokolwiek grupowego odniesienia), rozwija się u nich jednocześnie zdolność do działania obywającego się bez przewodnictwa specyficznych „innych" i bez konieczności otrzymywania wskazówek pochodzących z określonych stosunków typu „face-to-face". Gdy jednostki zaczynają żywić poczucie identyczności z innymi, które to poczucie przekracza stosunki pierwotne, zaczynająi one zachowywać się autonomicznie w sposób, jaki same uważają za właściwy.
Trening moralny, kierowanie uczuciami i trening autonomii występują w sposób ciągły i kumulatywny w procesie uczenia. Formy kierowania uczuciami zaczynają się wkrótce po urodzeniu, zaś trening moralny zaczyna się po rozpoczęciu opanowywania języka. Później, kiedy rozwój poznawczy osiągnie punkt, w jakim jadnostka jest zdolna do rozumienia swojego stosuaku do grup, w obrębie których żyje, i gdy poczucie identyifikacji z tymi większymi grupami rozwija się, normy moralne i uczucia z nimi skojarzone są uogólniane na coraz więcej klas ludzi. Uczenie się postępowania odpowiedzialnego, postępo-wania. jakie jest właściwe dla interakcji grupowej wtórnego poziomu (tj. w kategoriach, które przekraczają wskazówki sytuacyjne) nie może wystąpić tak długo, póki ktoś nie zdobędzie u-miejętności rozumienia samego siebie, umiejętności, która wykracza poza jego członkostwo w grupie pierwotnej i póki nie zacznie postępować zgodnie z tym rozumieniem.
W ogólności względne znaczenie tych wpływów socjalizacyjnych różni się w rozmaitych kulturach; istnieją także różnice w naturze elementów, składających się na każdy poszczególny rodzaj wpływu. Odmiany modalnego rozumowania moralnego, jakie zanotowano w różnych kulturach [7] , są niewątpliwie z tym związane. (...)
Uniwersalność taz moralnego
rozwoju jest związana ze wspólnymi wszystkim jednostkom
zdolnościami do
poznania, uczuć i autonomii oraz podobną reakcją na krytyczne
doświadczenia so-cjalizacyjne. Jednak chociaż wzorzec ten jest
uniwersalny; to grupy społeczne (włączając spo-teczeństwa jako całości)
charakteryzują się różnymi modalnymi orientacjama moralnymi,
które w
sposób widoczny odzwierciedlają różne społeczne
środowiska uczące.
Aronfreed przedstawił świadectwo dowodzące, że w
pewnych nieza-chodnich społeczeństwach zinternalizowane orientacje
moralne nigdy nie
rozwijają się do jakiegoś znaczącego poziomu. Uzewnętrznione
o-rientacje moralne, jak je nazwał, są finalnym punktem akulturacji w
takich systemach.
W analizie porównawczej Garbarino i Bronfenbrenner znaleźli potwierdzenie hipotezy, że wysokie wskaźniki politycznego pluralizmu są pozytywnie skojarzone z dojrzałymi orientacjami moralnymi. Ich odkrycia wskazują, że im większy jest pluralizm socjopolityczny, tym mniej prawdopodobne jest wystąpienie u jednostek orientacji w stronę władzy. Badacze ci wyrazili przeświadczenie, że uczestnictwo obywateli jest podstawowym kryterium funkcjonowania demokracji. Może to prawda, ale z perspektywy moralnego rozwoju, dodatkowe pytanie dotyczy orientacji moralnych, jakie ludzie wnoszą do czynności społecznych. Wyniki badań społeczeństwa amerykańskiego pokazują, że młodzi dorośli prezentują ogromną różnorodność orientacji moralnych i ze różnice te są skorelowane a przyjęciem poszczególnych politycznych, religijnych lub innych przekonań. Są one także określone klasowo w tym sensie, iż dzieci klasy średniej i dzieci klasy robotniczej różnią się co do stopnia i szybkości zmian rozwojowych w myśleniu moralnym; zmiana jest wyjątkowo mała dla klasy robotniczej, w porównaniu z klasą średnią (nawet, jeśli inteligencja, która jest silnie związana z rozrwojem moralnym, zostanie pominięta jako czynnik), W rezultacie, nawet gdy stopień uczestnictwa w życiu politycznym jest wysoki, jego konsekwencje mogą się powszechnie różnić w zależności od modalnych orientacji moralnych uczestników.
W kwestii ślepego posłuszeństwa dla władzy, Kohlberg informuje, że w laboratoryjnym eksperymencie Millgrama 75 procent tych jednostek, które znajdowały się na najwyższym etapie umiejętności uzasadnionego rozumowania, odmówiło wykonania rozkazu dalszego dręczenia ofiary. Natomiast osobniki na niższych etapach ujawniały wyraźnie odmienny wzorzec. tylko 13 proc. spośród nich odmówiło. Wszyscy znamy aż nazbyt dobrze przykłady, od Niemiec faszystowskich po Chile, ilustrujące typ ojca rodziny i filaru społeczeństwa, który jest jednocześnie sadystycznym dręczycielem wszelkich dewiacji. Takie jednostki kierują empatię i zachowanie na zasadzie wzajemności tylko do wyselekcjonowanych grup; ich zachowanie moralne, pod innymi względami wzorowe, kończy się wobec pewnych klas. jednostek, których obecności w granicach moralnych zobowiązań nie uznają oni bądź me akceptują. Wczesne otoczenie uczące, które silnie podkreśla potrzebę zastosowania się do reguł i postaw dorosłych oraz bezkrytycznej akceptacji pozycji oceniającej, w sposób widoczny hamuje zdolności do autonomii oraz sprzyja rozwojowi jednostek o mniej dojrzałych orientacjach moralnych. [8]. (...)
Postawy wobec generalnych kwestii prawa i sprawiedliwości są związane z moralnymi orien-tacjami ludzi. Badanie rozwoju wiekowego jest silnie zaznaczone przez wzorce pokazujące, że od szkoły podstawowej do studiów wyższych, przyczyna przestrzegania prawa imienia się od pro-stego unikania kary do społecznego przystosowania się do poglądu, iż prawo ma dobroczynne. racjonalne cele. Dzieci czują, że reguł prawa należy przestrzegać bezwzględnie, podczas gdy studenci college'u mają poczucie iż względy moralne mogą być ważniejsze od względów prawnych. (...)
Aktualne badania zmierzają do określenia stosunków między typami rozumowania moralnego oraz między stanowiskami dotyczącymi zagadnień polityki państwowej. (...)
Na ich podstawie można stwierdzić, że istnieje coraz więcej oznak tego, (jakkolwiek ciągle jest ich za mało), że polityczne zachowanie zarówno przywódców, jak i zwolenników jest związane z orientacjami moralnymi. Czy wobec takiej konkluzji możemy kontynuować badanie stosunku między naturą zmiennych wpływających na rozwój poszczególnych form orientacji moralnych i naturą społecznego i politycznego otoczenia?
Historycznie rzecz biorąc nie było nigdy grupy społecznej, której członkowie w przytłaczającej większości manifestowaliby dojrzałą kompetencję moralną. Wiemy, że szczególne społeczne lub psychologiczne okoliczności mogą wpływać na proces moralnego rozwoju jednostek. Na poziomie grupy świadectwo tego jest mniej wyraźne; niedostatki w rozwoju są związane z roz-powszechinionymi i trwałymi wzorcami społecznymi, które wpływają na indywidualną zdolność do rozwijania i — w konsekwencji — manifestowania wzajemności, empatii oraz indywidualnej odpowiedzialności. Niestety, nie ma obecnie żadnych empirycznych miar, które mogłyby powiadomić nas o stopniu odchylenia grupy od idealnego standardu lub'o względnym udziale niedostatku wzajemności, empatii i odpowiedzialności indywidualnej w powodowaniu tego odchylenia. Jednakże, choć empiryczne miary są niedostępne możemy zasugerować czynniki, jakie muszą być uwzględnione w oszacowaniu przyczyn, które sprawiają, że grupy różnią się od ideału.
Jedno możliwe wytłumaczenie odmienności modalnej orientacji moralnej grup od ideału wiąże się z wartościami, które sankcjonują hierarchię [9] . W społeczeństwach, wartości hierarchiczne pomagają określić względne znaczenie społeczne różnych warstw. Normalnie określilibyśmy to jako analizę nadrzędnych i podrzędnych ról. Jednakże terminologia ta kieruje uwagę na pozycje, nie zaś na wzorce uczucia, myślenia i zachowania, które są ważne dla rozumienia orientacji moralnych. Dlatego będę używał terminów „dominacja" i „posłuszeństwo" — powszechnie stosowanych w studiach nad zachowaniem zwierząt, lecz rzadziej stosowanych wobec ludzi.
Jednostki dominujące sprawują kontrolę nad tymi, które są posłuszne, natomiast posłuszne jednostki przyznają wartość i słuszność tym, które są dominujące. W czasie socjalizacji wszystkie dzieci uczą się wzorców społecznie aprobowanego posłusznego zachowania, które mogą okazać się właściwymi w późniejszym życiu. Jednakże dla zrozumienia moralnej kompetencji ważniejsze od badania posłuszeństwa jest badanie dominacji i wartości, które ją podtrzymują. Dominacja pociąga za sobą nierówny dostęp do ograniczonych, lecz ważnych zasobów społecznych takich, jak bogactwo czy siła. W społeczeństwach stabilnych owa nierówność dostępu jest usprawiedliwiona przez te wartości, które sankcjonują szczególne formy dominacji. Większość ludzi przeciwstawia się ograniczaniu znaczenia tych wartości z powodu zagrożenia dla solidarności grupowej, jakie ograniczenie to stwarza, a także dlatego, że wartości regulujące zachowanie dominujące i posłuszne przyswoili oni sobie w okresie dziecięcej socjalizacji.
Podrzędność lub nadrzędność są same w sobie moralnie neutralne. Jednakże dominacja, pociągając za sobą nierówność dostępu do zasobów, może dopuścić domaganie się uznania egoistycznej lub grupowej potrzeby partykularnej i tamować w ten sposób zdolność do altruizmu i empatii. Kiedy wartości, które sankcjonują dominację i posłuszeństwo instytucjonalizują się, powstaje sprzeczność z dojrzałymi orientacjami moralnymi: kryteria dominacji usprawiedliwiają różne oceny społecznej wartości i zmniejszają prawdopodobieństwo tego., że moralna kompetencja może się ujawnić społecznie lub na poziomie indywidualnym — w sposób bezstronny.
Kryteria dominacji mogą hamować indywidualną odpowiedzialność i ograniczać wyrażanie wzajemności i empatii do form, które popierają przeważające wzorce dominacji i posłuszeństwa. W tych przypadkach równe moralne traktowanie innych jest zmodyfikowane tak, by nie minimalizować znaczenia wartości dominacji i posłuszeństwa. Punktem granicznym, od którego zależy to, czy inni są dominujący czy też posłuszni, jest uczciwość, jaka może być im przyznana. Dlatego, niezależnie od możliwych usprawiedliwień, zachowanie, które wzmacnia sankcję wartości dominacyjnych, sprzyja niedojrzałym orientacjom moralnym. Kiedy wartości sankcjonujące dominację funkcjonują silnie i powszechnie na poziomie indywidualnym, to są one odzwierciedlane w naturze systemu społeczno-politycznego. I odwrotnie, system społeczno-polityczny dostarcza sankcji i ram instytucjonalnych dla wpływów socjalizacyjnych, które pomagają kształtować wartości indywidualne, ze względu na dominację i posłuszeństwo.
Dojrzała kompetencja moralna i wartości leżące u podstaw dominacji pozostają względem siebie zawsze w stosunku sprzeczności. Na przykład, jeśli niepohamowany indywidualizm jest oceniany jako kryterium domiinacji, wówczas polityka projektująca zrównanie dochodów -- uznając owo zrównanie za sposób ułatwienia społecznej empatii i wzajemności — znajdzie się na pozycji konfliktowej wobec zachłannych właściwości tego indywidualizmu a tym samym z przeważającym wzorcem dominacji. Tam. gdzie "słuszne" myślenie i postępowanie są atrybutami dominacji, wysiłki popierające wolność badania i wyrażania myśli, a sprzyjające rozwojowi indywidualnej odpowiedzialności, będą wiodły do zakwestionowania kryteriów dominacji. W rzeczywistości, żaden ruch w kierunku dojrzałego moralnie porządku społecznego nie może zaistnieć bez popadnięcia w konflikt z przeważającymi wzorcami dominacji. A jednak, choć uwagi te brzmią pesymistycznie, jest prawdą, że wzorce dominacji i posłuszeństwa mogą zmieniać i pozwalają na wzrost moralnie dojrzałego zachowa nią, jak zostało to historycznie zaobserwowane w wielu społeczeństwach. Jednakże proces ten nie jest z góry określony, ani też nie jest nieu chronnie ciągły i jednokierunkowy.
Są to kwestie ważne: kierują one uwagę na te konteksty interakcji, gdzie moralnej uczciwości grupy odmówiono możliwości pełnej ekspresji. Do najbardziej krytycznych wśród tych kontekstów należą te, w których odmowa uczciwości jest świadomie odczuwana i jest uważana za niesprawiedliwą i niewłaściwą. W takich przypadkach może wystąpić sprzeciw wobec kryteriów dominacji (np. wobec dominacji opartej na wieku w życiu społecznym, męskiej dominacji w życiu rodzinnym wobec dominacji opartej na odziedziczanej pozycji społecanej w życiu politycznym, etc.). Sprzeciw ten może ujawnić się jako ruch społeczny, lub, mniej dramatycznie, jako perspektywiczne oczekiwania przesunięć w statusie i zmiana określeń, które sankcjonują dominację. Jako przykłady konkretne możemy przytoczyć pozycję Mahathmy Gandhiego w kontekście brytyjskiego panowania w Indiach, czy też perspektywiczny ruch feministyczny w Stanach Zjednoczonych. Analiza takich ruchów oraz ich kontekstów wymaga jednoczesnego badania kompetencji. naoralnej, jaką niosą one ze sobą, oraz moralnej natury ustroju społeczno-politycznego.
Jaki typ systemu dominacji mógłby najskuteczniej zapewnić rozwój i utrzymanie dojrzałego otoczenia moralnego? W swojej o-statniej pracy Charles Fried postawił te kwestie w tradycyjnych filozoficznych kategoriach. Uważa on zło moralne za takie zachowanie, które zaprzecza szacunkowi dla drugiego; sam szacunek jest czymś różnym od innych wartości, z którymi wiąże on jednostkę jako ostateczną istotę wartości. Mówi się, że przyznanie osobistej uczciwości innej jest podstawą dojrzałej osobowości modalnej na poziomie indywidualnym, natomiast normy społeczne dotyczące szacunku dla ludzi są absolutne i nie mogą być traktowane kompromisowo. Normy domagające się szacunku dla osobistej uczciwości wytwarzają prawa negatywne. Na przykład negatywne prawo do tego, by nie być ograniczonym w możliwości poruszania się, jest wyprowadzone z wolności do działania i do wyboru rodzaju relacji z bliźnimi, wspierania ich i rodzaju współpracy z nimi, wolności określania, rozwijania i kontrolowania tego. co sprawia komuś satysfakcję, wolności rozwijania tych a nie innych zdolności, słowem, wolności określania projektu życiowego wyboru własnego „ja". Zgodnie z Friedem wszystkie te wolności są częścią sprawiedliwego udziału, jaki przysługuje jednostce jako członkowi społeczeństwa.
Pojęcie sprawiedliwego udziału, niezbędne dla koncepcji dojrzałej moralności, jaka została tu przyjęta, leży u podstaw zakresu zgodności między pozytywnymi i negatywnymi prawami. Na przykład, jednostki mają pozytywne prawo do zaspokojenia potrzeb, jednak dojrzała moralność oparta na wzajemności i empatii zakłada, że osoba będzie miała tytuł jedynie do sprawiedliwego udziału w zasobach. Jednakże Fried jest przekonany, że dystrybucja sprawiedliwych udziałów nie może nie, być w zgodności z nienaruszalnymi prawami negatywnymi: normy społeczne muszą gwarantować negatywne prawo indywidualnego wyboru, możliwość przejawiania autonomii, nawet gdy prawo to wydaje się naruszać uniwersalne przepisy moralne,
W jednym z najsławniejszych i najważniejszych traktatów na temat praw, Isaiah Berlin rozważył różnice między pozytywnym znaczeniem wolności, ujętym w pytaniu: „kto nade mną panuje?" i określonym przezeń jako wolność do, a negatywnym znaczeniem wolności, które zawiera nieingerencje w sferę indywidualną poza pewną uznaną granicę i jest przez uczonego nazwana wolnością od [10] . Ci, co bronią wolności do są orędownikami ideału pozytywnego panowania nad sobą przez, klasy lub ludzi — i pragną utrzymać władzę w swoich rękach. Z drugiej strony, w koncepcji wolności od wyraża się przekonanie, że „istnieją naturalne granice, w obrębie których człowiek winien być nietykalny". Te granice są to reguły tak długo powszechnie funkcjonujące, że ich przestrzeganie weszło w skład, pojęcia człowieka. W opinii Berlina, negatywne znaczenie wolności — wolności od — jest najprawdziwszym i najbardziej ludzkim ideałem, ponieważ pociąga ono za sobą, świadomość indywidualnych praw. Jest to koncepcja, która nabrała prawdziwego znaczenia tylko dla ludzi współczesnych. Dlatego struktura, społeczna musi być kierowana przez zasadę, że nie władza, lecz tylko prawa są absolutne.
Jakkolwiek prawa pozytywne zapewniają równość dostępu do dóbr społecznych i dlatego są ważnym warunkiem wstępnym dojrzałej moralności, to są one niedoskonałe same w sobie. Po to, by osiągnąć najwyższy poziom moralności istnienie praw negatywnych jest niezbędne; ich właściwości, tak jak przedstawiają je filozofowie polityczni, są ściśle związane z naturą dojrzałego moralnego zachowania zarówno w wymiarze indywidualnym jak i społecznym. Przekonanie, że nawet te schematy społeczne, które nakładają osiągnięcie sprawiedliwości przez zapewnienie bezstronności nie mogą tego czynić drogą naruszania praw dowolnej jednostki lub klasy ludzi, jest zbliżone do koncepcji autonomicznego dojrzałego zachowania moralnego, kierującego się empatyczną wzajemnością, w myśl której podejmuje się działania bez względu na tożsamość odbiorcy i usiłuje zdobyć akceptację dowolnej jednostki w danym kontekście. Ludzie, którzy z uczuciem empatii rozumieją wybory innych na poziomie indywidualnym, będą też najpewniej stosować się do norm społecznych, popierających podobne cele przez regulowanie procesów, które gwarantują możliwość wyboru w obrębie struktur społecznych. Krótko mówiąc, istnieje tu założenie zgodności: właściwości dojrzałego indywidualnego zachowania moralnego są także atrybutami systemów dominacji zorganizowanych dla dostarczenia zwiększonych możliwości ochronie praw negatywnych. Wynika z tego, naturalnym biegiem rzeczy, że takie systemy można uważać za sprzyjające dojrzałemu indywidualnemu zachowaniu moralnemu w większym stopniu, niż systemy dominacji, które minimalizują te prawa.
Nawet, jeśli stwierdzona wzajemna zależność między dojrzałym zachowaniem moralnym na indywidualnym poziomie a systemami dominacji, które wzmacniają prawa negatywne, jest przekonująca, to nie wynika z tego wniosek, że stosunek ten jest niezmienny, lub że nie istnieje napięcie i wzajemne oddziaływanie między tymi dwoma poziomami. Jednakże sugeruje się tu z dużą dozą pewności, że wzorce: dominacji odzwierciedlają się w instytucjach politycznych i społecznych, które wpływają na proces socjaliza-cyjny w kierunku zmiany modalnych wzorców indywidualnego moralnego zachowania.
Sądzę, że możliwość rozwoju największej liczby jednostek o dojrzałym zachowaniu moralnym jest związana ze społecznym i politycznym otoczeniem, sankcjonującym procesy socjalizacyjne, w których: 1) wzajemność i empatia nie są ograniczone do pewnych klas jednostek; 2) w treningu kładzie się nacisk na wyrażenie empatii i wzajemności, w stosunkach między jednostkami; 3) dopuszcza się wyrażenie następujących kolejno orientacji wartościujących oraz popiera się eksperymentowanie dotyczące sposobów zachowania; 4) popiera się zachowanie w kategoriach wartości zinternalizowanych. Nie trzeba mówić, że nie istnieje obecnie, ani nie istniał nigdy w przeszłości system społeczny, który by jednolicie i absolutnie praktykował taki proces socjalizacji. Jednakże jako typ idealny wzorzec ten może być przeciwstawiony jako historycznie bardziej powszechny i trwały wzorcom wpływów, które sprzyjały bardziej sztywnym i zamkniętym orieirtacjom moralnym. (...)
Zastosowanie rozwoju moralnego jako narzędzia w. naukach politycznych jest w fazie niemowlęctwa — potrzebna jest dalsza praca, by ocenić jego znaczenie jako pomocy dla rozumienia zjawisk politycznych. Co więcej, dziedzina samego moralnego rozwoju przeżywa dynamiczny wzrost; świadczy o tym żywa debata uczonych. Nowe odkrycia o'kreślą oczywiście sposoby, dzięki którym teoria moralnego rozwoju będzie mogła być wykorzystana przez przedsta- wicieli nauk politycznych. Bez względu na wynik tych debat, teoria moralnego rozwoju wnosi ponownie do nauk politycznych centralny problem, który tak długo je ożywiał: istotę dobrego obywatela i dobrego ustroju politycznego. A jednak czyni to w sposób, który jednoczy postępowanie polityczne i filozofię polityczną, łącząc te dwa podejścia w stosunku ścisłym i komplementarnym, aż do ostatecznego, wzbogacenia dyscypliny w całości.
(Political trends in society and morał development. „World Politics", vol. XX, 1980; „World Politics" — kwartalnik politologiczny wydawany przez Ośrodek Badań Międzynarodowych Uniwersytetu Princeton)
1) Fred I Greenstein „Children and
Politics" (New Haven: Yale University Press, 1965); Orville G. Brim, Jr
I Stanton Whesler "Socialization After Childhood: Two Essays" (New
York: Wiley, 1966).
2) Richard M. Merelman „The Development of
Political Ideology: A. Framework for the Analysis of
Political
Socialization". W „American Politlcal Science Review" Vol 63
(wrzesień
1969), 750-67
3) Martin L. Hoffman „Empathy, Role Taking, Guilt and the
Developmenl ot Altruistic Motives" (Liekony), przyp. 21, 124-43.
4) Richard Peters „The Place ot Kohlberg's Theory in Moral
Education"
5) Walter Mischel i Harrie N. Mischel ..A Cognitive Social Learning
Approach to Morality and Selt Regulation" u Lickony (przyp. 21). 90.
6) Robert Hogan "Moral Conduct
and Moral Charac-ter: A Psychological Perspective" w:
"Psychological Bulletin" Vol. 79 (kwiecień 1973), 323
7) Lawrence Kohlberg „Development of Children's Orientations Toward a Moral Order" w: Richard C, Sprinthall i Norman A. Sprinthall, red. „Educational Psychology" (New York: Van Nostrand Reinhold, 1969).
8) June L. Tapp i Lawrence Kohlberg ,,Developing Senses of Law and Legal Justice" w „Journal of Social Issues", XXVII (No.2 1971), 86. (Cała praca nosi tytuł: "Socialization: The Law and Society")
9) Wstępne opracowanie tych tez zostało po raz pierwszy przedstawione w pracy Richarda W. Wilsona „Ideology, Hierarchy and Moral Behavior" zaprezentowanej w ósmej Chińsko-Amerykańskiej Konferencji na temat Chińskiego Lądu, która miała miejsce w Institute of International Studies w Uniyersity of South Caroiina. Columbia, S.C., w dniach 17—20 maja 1979 roku, a następnie zostały opublikowane w sprawozdaniach „The Enduring Chinese Dimension" (Collumbia) Institute of Internatlonal, Studies, University of South Carolina, 1979), 239—52.
10) Isaiah Berlin "Two
Concapts of Lberty" (London: Oxford Uiniversity Press, 1938),
11, 15, 16.